نقدینه از اما و اگرهای بورس ارز گزارش می دهد:
پدیده ای پر ابهام به نام بورس ارز
کارشناس ارشد بازار سرمایه: ایران نیازی به بورس ارز ندارد
به گزارش پایگاه خبری نقدینه، شاید حدود دو سال پیش بود که راه اندازی بورس ارز برای اولین بار مطرح شد و حال پس از دوسال سکوت در مقابل آن در هفته های اخیر و پس از انتصاب مدیرعامل جدید بورس کالا، راهاندازی بورس آتی ارز دوباره مطرح شد. حامد سلطانی نژاد مدیرعامل جدید بورس کالا، راه اندازی بورس آتی ارز و بورس مسکن را به عنوان برنامههای آتی خود اعلام کرد و در صحبت های خود خاطر نشان ساخت که با راه اندازی این بورس نه تنها میتوان آینده نرخ ارز را پیشبینی کرد؛ بلکه فعالان اقتصادی دیگر نگران تلاطم قیمتها نخواهند بود.علاوه بر اینکه پیشبینیها راحتتر شده و نوسانات ارزی قابل پیشبینی خواهد بود.
این نکته حائز اهمیت است که در برنامه ششم توسعه نیز این وظیفه، یعنی راهاندازی بورس ارز بر عهده بازار سرمایه گذاشته شده است. اما با این همه بورس ارز از سال 92 که صحبت راهاندازی آن مطرح شد اما در عمل در دو سال گذشته هیچ اقدام جدی برای آن صورت نپذیرفته است.
بورسهای کالایی در دنیا مرجع قیمت گذاری برای کالاها هستند واز آنجایی که تنها عرضه کننده ارز در کشور ما فقط بانک مرکزی بوده، بنابراین در عمل دولت و بودجه تنها مرجع قیمت گذاری ارز بوده است. حال طبق اعلام بورس کالا، قرار است بورس ارز بر اساس ماده 20 قانون رفع موانع تولید در بورس کالا ایجاد شود که شیوه عملکرد آن از طریق فروش قراردادهای آتی خواهد بود. در تمام دنیا نیز برای ایجاد بورس ارز، بورسهای کالایی ارجحیت دارند. به این دلیل که ارز به نوعی یک کالا محسوب میشود و نه دارایی. به همین دلیل هم نمیتوان آن را در بورس اوراق بهادار عرضه کرد.
برای معاملات ارز در ایران یک تالار کافی است
در این خصوص شاهین شایان آرانی، کارشناس ارشد بازار سرمایه در گفت و گو با نقدینه تصریح کرد: در دنیا نظام های ارزی زیر نظر بانک های مرکزی قرار دارد و به دلیل اهمیت نرخ ارز، وظیفه کنترل حجم معامله و نرخ ارز بر عهده بانک های مرکزی است. بازار ارز در کشورهای دنیا با دو مکانیزم متفاوت فعالیت می کند.
وی با اشاره به این که در مکانیزم اول داد و ستد ارز در سطح خرد از سوی صرافی های مجاز بانک مرکزی انجام می پذیرد، افزود: در این سیستم معاملات عمده از طریق شبکه بانکی و سیستم بین بانکی صورت می پذیرد. اما مکانیزم دوم برای معاملات عمده ارز یک فضای متمرکز در نظر گرفته شده که تمام عرضه و تقاضا در آن انجام می شود.
این کارشناس بازار سرمایه خاطر نشان کرد: در این سیستم مسوولان بازار سرمایه نقش کمرنگی در بازار ارز داشته و این بازار تحت نظارت مسوولان بازار پولی اداره می شود. ضمن این که در کشورهایی که حجم معاملات ارز چندان بالا نباشد، در بورس های کالا یک تالار به معاملات ارزی اختصاص داده شده و معاملات ارز طبق قوانین بورس کالا انجام می شود.
وی با اعلام این مطلب که با بالا رفتن قابل توجه حجم معاملات ارز می توان برای آن یک بورس مستقل ایجاد کرد، اظهار داشت: شاید بورس ارز به این شکل در دنیا وجود خارجی نداشته باشد و حتی در آمریکا و انگلیس معاملات ارز در بانک ها انجام می شود.
شایان آرانی همچنین گفت: در کشورهای در حال توسعه مثل برزیل دادوستد ارز در بورس کالا در کنار کالاهای دیگر و تحت قانون بورس کالا صورت می پذیرد و بانک مرکزی نقش نظارتی پررنگی داشته اما فقط نظارت می کند و در روند معاملات و مکانیزم دادو ستد دخالت نمی کند. همچنین مشابه این قضیه در ژاپن هم وجود دارد.
بورس ارز در ایران بی معنی است
این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به این نکته که راه اندازی بورس ارز به عنوان یک بورس مستقل در ایران بی معنی است، گفت: در شرایط کنونی و با توجه به حجم معاملات ارز به نظر می رسد که ایجاد یک تالار برای معاملات ارز منطقی تر باشد. ضمن این که بانک مرکزی هم می تواند نقش پررنگی در نظارت داشته باشد.
وی خاطر نشان ساخت: اگر حجم معاملات ارز در ایران بالاتر از این بود، شاید لزوم راه اندازی بورس ارز احساس می شد. اما با این حجم از معاملات در بازار ارز نیاز بورسی مستقل برای معاملات ارزی چندان احساس نمی شود.
کوتاه کردن دست دلالان با معاملات ارزی تحت نظارت
شایان آرانی همچنین با تاکید بر این مطلب که انجام معاملات ارزی تحت نظارت می تواند دست دلالان را از این بازار کوتاه کند، افزود: ایجاد فضایی برای دادو ستد ارز در یک محیط تحت نظارت قطعا دلالان را از این بازار حذف خواهد کرد و به همین دلیل حتی اگر بورسی مستقل برای ارز در ایران راه اندازی نشود، می توان تالاری به معاملات ارزی اختصاص داد تا مرجعی قانونی و مورد اعتماد برای معامله و عرضه و تقاضا باشد. بدین ترتیب دلالان دیگر جایی در این بازار نخواهندداشت.
بازار ارز نیاز به شفافیت دارد
بنابراین گزارش، کارشناسان دیگری نیز تاکنون در مورد بورس ارز به اظهار نظر پرداخته و از دید کارشناسانه خود موضوع را مورد بررسی قرار دادند.
در این خصوص میثم رادپور کارشناس بازار سکه و ارز، راهاندازی بورس ارز را قدمی بسیار مثبت برای ایجاد شفافیت دانسته و گفته که اطلاعات بازار و تمامی بازیگران آن مشخص هستند و رد و بدل شدن اطلاعات نیز میتواند بسیار آسانتر و شفافتر انجام شود. در مجموع هر بازاری که راه اندازی مشروط بر اینکه شرایط ایجاد و تقاضای آن وجود داشته باشد؛ میتواند کمک بزرگی به فعالان بازار کند.
رادپور با تاکید بر این که اگر قرار باشد، این بازار شبیه به بازاری مانند فیوچر راهاندازی شود، باید به چند نکته مهم توجه داشت؛ تصریح کرده که بازار آتی ارز یا چیزی همانند آن بازاری است که ما از آن انتظار یک «بازار» واقعی داریم. یعنی توقع داریم که در آن فروشنده و عرضه کنندهای وجود داشته و رقابتی هم باشد. اما با توجه به شرایط کنونی بازار ارز در کشور، چنین انتظاری نمیتوان داشت.
وی یادآور شد: در بازار کنونی ارز، عرضه کننده اصلی بانک مرکزی است و چیزی به نام مکانیزم عرضه و تقاضا وجود ندارد. در این بازار عرضه کننده یک فرد (بانک مرکزی) ولی تعداد تقاضا کننده بیشمار است. در چنین بازاری همه قیمت پذیر هستند اما با این تفاوت که چون عرضه کننده انحصاری است،رقابت برای قیمت وجود ندارد. بنابراین قیمت منصفانه در این بازار شکل نمیگیرد.
به اعتقاد این کارشناس طلا و ارز، باید دید چه تفاوتی بین بازار کنونی و بازاری که حال قرار است به اسم بازار آتی و... در بورس شکل بگیرد، وجود دارد. ضمن این که جنس این بازار با آنچه که در بازارهای جهانی وجود دارد به طور کلی متفاوت است. در بازارهای جهانی وقتی دو ارز مانند پوند و ین در مقابل هم معامله میشوند، تعداد بیشماری عرضه کننده و متقاضی با اطلاعات به طور تقریبی یکسان وجود دارد.
بورس ارز و پوشش ریسک
پیمان حاج بابایی، کارشناس ارز و طلا هم در مورد مزایای معاملههای آتی ارز به خصوص در مورد پوشش ریسک اشخاص معتقد است: پوشش ریسک برای بسیاری از اقشار مهم است. برای مثال بازرگانان برای پوشش ریسک نوسانهای آتی، ارز مورد نظر خود را هم اکنون از طریق این بازار خریداری میکنند. یا شرکتی با دریافت تسهیلات ارزی بدهی دلاری به یکی از بانکهای کشور داشته باشد و اگر در پرداخت اقساط در مقاطع ماهانه با افزایش نرخ ارز مواجه شود، متضرر نخواهد شد.
وی یکی دیگر از مزایای بورس ارز نظارت هوشمند و هدفمند بر نقدینگی بسیار زیادی می داند که در بازارهای سنتی آزاد، برای سفته بازی سرگردانند.
حاجی بابایی با اشاره به اینکه باید اهرم مناسب در بورس آتی ارز در نظر گرفته شود تا این بورس بتواند کارایی لازم را داشته باش، می گوید: با توجه به اینکه ثبات بازار ارز در راه است (به دلیل توافق 5+1 با ایران و ثبات نسبی قیمت دلار) همچنان برای فعالان جذاب باشد و به سرنوشت معاملات سکه آتی گرفتار نشود.
نگرانی های موجود بر سر راه بورس ارز
راه اندازی یک سیستم جدید معاملاتی و انجام کارهایی که تا پیش از این به آن پرداخته نشده، معمولا نگرانی های خاص خود را هم دارد. در این رابطه ابوذر ندیمی، نایب رییس کمیسیون اقتصادی مجلس با تاکید وجود مسائل و مشکلات متعدد بر سر راه بورس ارز، می گوید: به دلیل اینکه ارز در ایران منشاء دولتی دارد، عموما این نگرانی وجود داشته که با راهاندازی بورس ارز، چوب حراج به اموال دولت زده شود. لذا با وجود این مسئله دولت با اجرای این کار با کاستیهایی روبرو خواهد شد و هر چقدر که ارز خود را با قیمت کمتر به فروش برساند، در جهت تامین درآمدهای پیشبینی شده خود به مشکل بر میخورد.
نایب رییس کمیسیون اقتصادی مجلس یکی دیگر از نگرانیهای موجود بر سر راه راهاندازی بورس ارز را عدم اطلاع دولت از میزان نقدینگی موجود برای خرید ارز عنوان کرد و با هشدار نسبت به راه افتادن سفتهبازی در این مسیر معتقد است که اگر بدون برنامهریزی در این خصوص عمل شود، نمیتوان پیشبینی کرد که آیا این ارزها برای خرید کالا و مواد اولیه صرف میشود، یا اینکه احتمال بروز دلالی در بازار ارز فراهم خواهد شد.
ندیمی با اشاره به اینکه دولت نباید برای کمک به تولید، به منابع و ارز خود چوب حراج بزند، می گوید: تا هنگامی که بالای 70 تا 80 درصد منابع ارزی ما از طریق فعالیتهای دولت حاصل شود، اصرار بر قیمت گذاری ارز در بورس، محل تامل بوده و هم کاهش درآمدهای ناشی از این فرآیند، مهم و تاثیرگذار است.
راه اندازی بورس ارز غیر منطقی است
سیدکمال سیدعلی، معاون ارزی اسبق بانک مرکزی هم در رابطه به این موضوع با اشاره به این که بانک مرکزی مسوول خرید ارزهای نفتی و رابط بین وزارت نفت و خزانهداری است، می گوید:هنگامی که ما در فضای ارزی کشور بحران داشتیم، به نظر مسوولان رسید که باید در بورس، ارزها را ارائه کنند و کشف قیمت را در آنجا صورت دهند، تا قیمت واقعی ارز مشخص شده و برآیند این اقدامات به تثبیت فضای ارزی کشور منجر شود و به دلیل از بین رفتن تسلط بانک مرکزی در منابع، مصارف، خروج و ورود ارز با اجرای طرح بورس ارز، اجرای این طرح در آن مقطع منتفی شد.
معاون ارزی اسبق بانک مرکزی همچنین معتقد است: یکی از ابزارهای اعمال کنترل بانک مرکزی در بازار ارز، اعمال محدودیتهای ارزی در بازار است، لذا در آن زمان هم که این بحث مطرح شد، مشخص بود که به دلیل از بین رفتن ابزار اعمال محدودیت در بازار، اجرای این طرح با دشواریها و سختیهای اجرایی متعددی روبرو خواهد شد و به طور کلی امکان اجرایی شدن ندارد.
وی با اشاره به اینکه در شرایط کنونی، شرایط ارزی کشور، وضعیت با ثباتی را پیگیری میکند، عنوان می کند که مطرح شدن مجددا راهاندازی بورس ارز، به دور از منطق است.
سیدعلی می گوید: با توجه به شرایط تورمی کشور، قیمت ارز از 3700 تومان دو سال پیش، به در حدود 3300 تومان رسید. بنابراین نتیجه اقدامات مثبت بانک مرکزی در شرایط فعلی نشان دهنده این مسئله است که دیگر کسی در فضای ارزی کشور نه سرمایهگذاری میکند و نه سفته بازی و فضا به گونهای شده که بیشترین حجم متقاضیان ارز، مصرف کنندههای واقعی ارز هستند. بنابراین هیچ ضرورتی برای ایجاد بورس ارز در کشور حس نشده و نباید این اتفاق صورت گیرد، چراکه تعادل در این بازار به وجود آمده و ریالهای کشور به سمت بازار ارز در حرکت نیست.
وی معتقد است که باید مشکل را در جای دیگری جست وجو کرد و برای راهاندازی بازار سرمایه نیز باید فعالیتهای مخصوص به خود را انجام داد، اما حرکت به این سمت که بورسی مجزا برای ارز راهاندازی شود، قانع کننده نیست.
معاون ارزی اسبق بانک مرکزی با اذعان بر این مسئله که راهاندازی بورس ارز در شرایطی مطرح شد که بانک مرکزی مدیریت بازار ارز را از دست داده بود و صرفا قصد داشت با اجرای این طرح کنترل از دست رفته را برگردانند.
سیدعلی همچنین اعتقاد دارد که در آن مقطع با مخالفتهایی که به دلایل شرایط تحریم و مشکلاتی که در نحوه تصمیمگیری سیاستهای ارزی به وجود آمد، ما شاهد بروز بحران در بازار ارز بوده و آن پرشهای قیمتی صورت گرفت.
وی با هشدار نسبت به این مساله که نباید اجازه داد که با مطرح شدن دوباره راهاندازی بورس ارز، به در بازار متعادل فعلی تنش ایجاد شود، می گوید: درصدی از آشفتگیهای ارزی سال 91 به تحریمها مربوط میشد، اما سیاستهای اشتباه بانک مرکزی در آن مقطع نقش عمدهای در اختلال به وجود آمده را داشت. با این وجود در شرایط فعلی که کاهش درآمدهای نفتی به ورود ارزهای غیر نفتی کمک کرده است، بازار ارز با مشکل جدیدی روبرو نیست که بخواهیم طرح جدیدی را در خصوص آن اجرا کنیم.
گزارش از: الهام حدادی